Thứ Ba, 5 tháng 10, 2021

Những cuộc không chiến Mỹ - Trung trong Chiến tranh Việt Nam

 

Trong thời gian chiến tranh Việt Nam, ngoài những trận không chiến giữa Không quân và Hải quân Mỹ với Không quân Việt Nam và Triều Tiên thì ít người biết rằng còn diễn ra những trận đối đầu giữa máy bay Mỹ và Trung Quốc trên biển Đông cũng như khu vực biên giới Việt-Trung.

 

Ngày 9-4-1965 cuộc đụng độ đầu tiên diễn ra giữa 4 máy bay tiêm kích bom F-4B Phantom II của Hải quân Mỹ và 4 máy bay tiêm kích J-5 (phiên bản MiG-17 do Trung Quốc chế tạo) của Trung Quốc trên vùng trời gần đảo Hải Nam. Theo phía Mỹ, biên đội 2 chiếc F-4B thuộc Phi đoàn tiêm kích số 96 (VF-96) “Fighting Falcons”, Không đoàn không quân hạm số 9 (CVW-9) của Hải quân Mỹ trên tàu sân bay USS Ranger (CV-61) lúc này đang trong quá trình nhận chuyển giao nhiệm vụ tuần phòng cảnh giới (BARCAP) trên vịnh Bắc Bộ từ 2 chiếc F-4B khác đã bị J-5 tấn công. Kết quả là chiếc F-4B số 151403 bị bắn rơi sau khi đã bắn hạ 1 chiếc J-5, cả 2 phi công là Trung úy Terence Meredith Murphy và Thiếu úy Ronald James Fegan đều thiệt mạng.

Theo phía Trung Quốc thì cuộc đụng độ xảy ra vào 8 giờ 20 sáng sau khi 2 tốp máy bay Mỹ xâm phạm vùng trời Trung Quốc. Khi Trung đoàn 24, Sư đoàn 8 Hải quân Trung Quốc cho 4 chiếc tiêm kích J-5 cất cánh từ sân bay Lăng Thủy trên đảo Hải Nam lên ngăn chặn, các F-4B đã khai hỏa trước và bắn tổng cộng 6 đến 7 tên lửa. Trong quá trình cơ động quần vòng, một chiếc F-4B trong nỗ lực nhằm bắn chiếc J-5 của phi công Lý Đại Vân đã vô tình phóng tên lửa AIM-7 trúng máy bay của đồng đội. Cả 4 máy bay Trung Quốc đều hạ cánh an toàn.

 



Ảnh 1. F-4B số 151403 của Hải quân Mỹ bị bắn rơi ngày 9-4-1965.

 

Ngày 20-9-1965, tiêm kích F-104C Starfighter số 56-0883 thuộc Phi đoàn tiêm kích chiến thuật số 436 (436 TFS), Không đoàn chiến thuật số 479 (479 TFW) của Không quân Mỹ phối thuộc cho Không đoàn chiến thuật số 6252 (6252 TFW) xuất phát từ Đà Nẵng thực hiện nhiệm vụ tuần phòng đã bay lấn vào vùng trời đảo Hải Nam. Lúc 11 giờ 28, Trung đoàn 10, Sư đoàn 4 Hải quân Trung Quốc xuất kích 2 tiêm kích J-6 (phiên bản MiG-19 do Trung Quốc chế tạo) do phi công Cao Tường và Hoàng Phượng Sinh lái lên đánh chặn. Cao Tường tiếp cận và khai hỏa trúng chiếc F-104C ở cự ly 300m, Đại úy phi công Phillip Eldon Smith nhảy dù bị dân quân Trung Quốc bắt làm tù binh và đến ngày 15-3-1973 mới được trao trả. Tổn thất của Không quân Mỹ còn không dừng lại ở đó khi 2 chiếc F-104C khác của Phi đoàn 436 trong quá trình bay tìm kiếm phi công Smith đã đâm vào nhau, tuy nhiên cả 2 phi công đều nhảy dù và được giải cứu.

 



Ảnh 2. F-104C Starfighter số 56-0883 của Không quân Mỹ bị bắn rơi ngày 20-9-1965 qua gun camera.

 



Ảnh 3. Đại úy phi công Phillip Eldon Smith của Không quân Mỹ bị Trung Quốc bắt làm tù binh.

 

Ngày 5-10-1965, theo phía Trung Quốc, lúc 12 giờ 35 máy bay tác điện tử RA-3D của Mỹ xâm phạm không phận Quảng Tây, Trung Quốc. Biên đội 4 chiếc J-6 thuộc Trung đoàn 25, Sư đoàn 9 Không quân Trung Quốc xuất kích từ Long Châu do các phi công Trương Vận Bảo, Tôn Bính Quân, Trương Chân Phương và Ông Kế Xương lái lần lượt tấn công và đã bắn hạ chiếc RA-3D sau 55 giây chiến đấu. Tuy nhiên các dữ liệu từ phía Mỹ không công nhận mất bất cứ chiếc RA-3 nào trong ngày hôm đó.

Ngày 12-4-1966, máy bay tiếp dầu KA-3B số 142653 thuộc Phi đoàn cường kích hạng nặng số 4 (VAH-4) “Fourrunners“, Không đoàn không quân hạm số 11 (CVW-11) của Hải quân Mỹ sau khi bảo dưỡng ở căn cứ Subic, Phillipines trên đường trở về tàu sân bay USS Kitty Hawk (CVA-63) đã bay vào khu vực bán đảo Lôi Châu lúc 13 giờ 10. Biên đội gồm 2 chiếc J-6 thuộc Trung đoàn 76, Sư đoàn 26 Không quân Trung Quốc do phi công Dương Kiện Toàn và Lý Lai Hy lái được lệnh xuất kích đánh chặn. Lý Lai Hy tiếp cận và khai hỏa ở cự ly 300m. Chiếc KA-3B bốc cháy đâm xuống biển, cả 4 thành viên phi hành đoàn là Thiếu tá William Albert Glasson, Trung úy Larry Micheal Jordan, Thượng sĩ Reuben Beaumont Harris và Hạ sĩ nhất Kenneth Ward Pugh đều thiệt mạng.

 



Ảnh 4. KA-3B Skywarrior s/n 142653 của Hải quân Mỹ trong một phi vụ tiếp dầu năm 1965.

 

Ngày 9-9 và 17-9-1966, theo phía Trung Quốc, các máy bay J-6 thuộc Sư đoàn 18 Không quân do phi công Cao Tú Minh và Cao Trường Cát lái đã bắn bị thương cường kích F-105 của Không quân Mỹ trên vùng trời Đông Hưng, Quảng Tây. Phía Mỹ không có thông tin về những trận đụng độ này.

Ngày 24-4-1967, theo phía Trung Quốc, lúc 17 giờ 09, tốp 2 chiếc F-4B Phantom II của Hải quân Mỹ xâm phạm vùng trời Quảng Tây. Một chiếc bị pháo cao xạ bắn rơi. Chiếc còn lại trong quá trình thoát ly đã bị biên đội 4 máy bay J-5 thuộc Trung đoàn 78, Sư đoàn 26 Không quân Trung Quốc truy kích và bị phi công Tống Nghĩa Dân bắn hạ bằng 3 loạt đạn, bốc cháy đâm xuống biển. Thông tin phía Mỹ không xác nhận tổn thất này. Theo họ, chiếc F-4B duy nhất bị bắn rơi trong ngày hôm đó là F-4B số 153000 thuộc Phi đoàn tiêm kích số 114 (VF-114) "Aardvarks", Không đoàn không quân hạm số 11 (CVW-11) của Hải quân Mỹ xuất kích từ tàu sân bay USS Kitty Hawk (CVA-63). Chiếc F-4B này làm nhiệm vụ tuần phòng khống chế mục tiêu (TARCAP) để yểm hộ cho các biên đội vào đánh sân bay Kép và Hòa Lạc. Trên thực tế chiếc F-4B trên bị pháo cao xạ của Việt Nam bắn bị thương, sau đó bị phi công Nguyễn Văn Bảy của Trung đoàn tiêm kích 923 KQNDVN bắn hạ, 2 phi công nhảy dù và được giải cứu.

Ngày 26-6-1967, chiếc tiêm kích F-4C Phantom II số 63-7577 thuộc Phi đoàn tiêm kích chiến thuật số 390 (390 TFS) “Blue Boar”, Không đoàn chiến thuật số 366 (366 TFW) Không quân Mỹ ở căn cứ Đà Nẵng đang hộ tống 1 chiếc F-4 khác trên hành trình từ căn cứ Clark, Phillipines đến Đà Nẵng. Theo phía Trung Quốc, tốp F-4C này đã nhiều lần xâm phạm vùng trời đảo Hải Nam, nên đến 16 giờ 58, biên đội 2 chiếc J-6 thuộc Trung đoàn 16, Sư đoàn 6 Hải quân Trung Quốc do phi công Vương Trụ Thư và Lã Kỷ Lương lái được lệnh cất cánh. Tốp J-6 tấn công khi chiếc F-4C đang ở phía nam đảo Hải Nam khoảng 40km. Chiếc F-4C bị trúng nhiều phát đạn pháo 30mm từ cả 2 máy bay J-6 ở cự ly 200-250m và đâm xuống biển ở khu vực phía nam cảng Du Lâm. Phi hành đoàn gồm Thiếu tá J. C. Blandford và Trung úy J. M. Jarrvis nhảy dù và được trực thăng của Hải quân Mỹ giải cứu.

 



Ảnh 5. F-4C Phantom II số 63-7577 của Không quân Mỹ bị bắn rơi ngày 26-6-1967.

 

Ngày 21-8-1967, biên đội 3 cường kích A-6A Intruder thuộc Phi đoàn cường kích số 196 (VA-196) “Main Battery”, Không đoàn không quân hạm số 14 (CVW-14) xuất phát từ tàu sân bay USS Constellation (CVA-64) vào đánh ga Đông Anh. Chiếc A-6A chỉ huy số 152638 bị Tiểu đoàn 63, Trung đoàn tên lửa 236 của Việt Nam bắn rơi tại chỗ, 2 chiếc còn lại trong quá trình thoát ly đã bay lạc lên phía bắc và xâm phạm không phận Trung Quốc lúc 13 giờ 10. Theo tín hiệu radar do Hải quân Mỹ thu được, tốp A-6A này vượt qua biên giới 17km thì bị 4 chiếc J-6 thuộc Trung đoàn 52, Sư đoàn 18 Không quân Trung Quốc đánh chặn trên vùng trời Ninh Minh, Quảng Tây. Chỉ trong 1 phút 30 giây, cả 2 chiếc A-6A mang số 152625 và 152627 đều bị phi công Trần Phong Hà và Hàn Thụy Giai bắn hạ, rơi xuống khu vực Đông Hưng và Ninh Minh. Trong số 4 phi công Mỹ, chỉ có Đại úy Robert James Flynn nhảy dù và bị bắt làm tù binh, sau đó được trao trả ngày 15-3-1973, số còn lại gồm Thiếu tá Jimmy Lee Buckley, Trung úy Dain Vanderlin Scott và Trung úy Forrest George Trembley đều thiệt mạng.

 



Ảnh 6. Đại úy phi công Robert James Flynn của Hải quân Mỹ bị Trung Quốc bắt làm tù binh.

 

Ngày 14-2-1968, cường kích A-1H Skyraider số 134499 thuộc Phi đoàn cường kích số 25 (VA-25) “Fist of the Fleet”, Không đoàn không quân hạm số 15 (CVW-15) của Hải quân Mỹ trên tàu sân bay USS Coral Sea (CVA-43) hộ tống 1 máy bay tác chiến điện tử EA-1F thuộc Phi đoàn cảnh báo hạm số 13 (VAW-13) trên đường từ căn cứ Subic, Phillipines trở về tàu sau bảo dưỡng. Trong quá trình bay, tốp A-1 đã bay chệch lên phía bắc, lấn vào vùng trời phía đông đảo Hải Nam và bị 2 chiếc tiêm kích J-5 thuộc Trung đoàn 18, Sư đoàn 6 Không quân Hải quân Trung Quốc đánh chặn. Kết quả là phi công Trần Vũ Lục bắn rơi chiếc A-1H, Trung úy phi công Joseph Patrick Dunn nhảy dù nhưng sau đó mất tích và được cho là đã thiệt mạng. Theo phía Trung Quốc thì phi công Vương Thuận Nghĩa bắn rơi chiếc EA-1F, tuy nhiên phía Mỹ không công nhận và cho biết chiếc EA-1F này hạ cánh an toàn ở Đà Nẵng. Đây cũng là vụ đụng độ cuối cùng giữa máy bay Mỹ và Trung Quốc trong thời gian chiến tranh Việt Nam.

 



Ảnh 7. A-1H số 134499 của Hải quân Mỹ bị bắn rơi ngày 14-2-1968.


Thứ Ba, 29 tháng 8, 2017

A-37B Dragonfly 68-7921

Máy bay cường kích A-37B, serial number 68-7921 nằm trong loạt máy bay A-37B được sản xuất năm 1968 tại nhà máy của công ty Cessna ở Wichita, Kansas (Mỹ). Năm 1969, với việc Mỹ thực hiện chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh", A-37B 68-7921 được chuyển giao cho KQ VNCH và đưa vào biên chế của Phi đoàn 516 "Phi Hổ" thuộc Không đoàn 41 Chiến thuật, Sư đoàn 1 Không quân đóng tại Sân bay Đà Nẵng (Phi đoàn 516 là phi đoàn chiến đấu thứ hai của KQ VNCH, tiền thân là Phi đoàn 2 Khu trục, trước khi trang bị A-37B phi đoàn này sử dụng máy bay cường kích T-28B/C Trojan, A-1H/E Skyraider, từng tham gia chiến dịch "Bắc phạt" phối hợp với KQ Mỹ tấn công miền Bắc tháng 2-1965).

Sau chiến dịch giải phóng Huế-Đà Nẵng và Tây Nguyên tháng 3-1975, A-37B 68-7921 trở thành chiến lợi phẩm của QĐNDVN trong tình trạng nguyên vẹn ở Sân bay Phù Cát (Bình Định), sau đó được khôi phục, kiểm tra và chuyển vào Sân bay Thành Sơn (Phan Rang) nhằm phục vụ cho ý đồ sử dụng máy bay chiến lợi phẩm để tham gia chiến đấu trong Chiến dịch Hồ Chí Minh của KQNDVN.

Ngày 28-4-1975, Phi đội Quyết Thắng gồm 5 máy bay A-37 - trong đó có 68-7921 - do các phi công của Trung đoàn 923 (đoàn Yên Thế) lái đã ném bom thành công Sân bay Tân Sơn Nhất, phá hủy một số máy bay của KQ VNCH.

Ngay sau Ngày Chiến thắng 30-4-1975, các máy bay A-37 chiến lợi phẩm di chuyển vào Sân bay Biên Hòa và ngày 4-5-1975 thực hiện chuyến bay tuần tiễu ra Côn Đảo (Côn Đảo được dự kiến giải phóng bằng một trận đánh hiệp đồng hải-lục-không quân, tuy nhiên phương án này đã không cần phải thực hiện vì đảo đã tự nổi dậy).

Mặc dù không có thêm thông tin, nhưng với tình trạng sẵn sàng chiến đấu như vậy, gần như chắc chắn A-37B 68-7921 sẽ tiếp tục có mặt trong các trận đánh giải phóng vùng biển Tây Nam tháng 5-1975 cũng như trong chiến tranh biên giới Tây Nam 1977-1979.

Năm 1982, toàn bộ các máy bay A-37 được loại khỏi biên chế KQNDVN. Tháng 9-1989, A-37B 68-7921 được bán cho Australian Aviation Facilities ở Sydney (Úc), tiếp đó qua tay một vài chủ khác cho đến khi được Supertweet Inc ở Medley, Florida (Mỹ) mua lại. Công ty này đã sửa chữa khôi phục và cho chiếc máy bay này bay trở lại tháng 11-2012.


Hình ảnh:



A-37B 68-7921 tại Sân bay Đà Nẵng năm 1970. Ảnh: Supertweet.

A-37B 68-7921 năm 1972 trong biên chế KQ VNCH. Lưu ý phù hiệu "Phi Hổ" của Phi đoàn 516 sơn trên mặt trái đuôi đứng. Ảnh: Supertweet.

A-37B 68-7921 do KQNDVN sử dụng tại Sân bay Thành Sơn ngày 27 hoặc 28-4-1975. Lúc này máy bay vẫn được giữ nguyên phù hiệu KQVNCH trên thân và phù hiệu Không đoàn 41 ở mặt phải đuôi đứng. Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.

Có thể nhận ra A-37B 68-7921 nhờ dải băng xanh khá đặc trưng. Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.

Phi công Nguyễn Thành Trung trong buồng lái A-37B 68-7921, có lẽ để kiểm tra tình trạng kỹ thuật? Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.
Phi công Từ Đễ chụp ảnh trước A-37B 68-7921. Có lẽ Từ Đễ là người lái chiếc này khi ném bom Tân Sơn Nhất? Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.
Phi đội Quyết Thắng ngày 28-4-1975 trước khi xuất kích. A-37B 68-7921 nằm phía xa trong hình. Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.



A-37B 68-7921 tại Sân bay Biên Hòa sau khi thực hiện chuyến bay ra Côn Đảo ngày 4-5-1975. Lưu ý phù hiệu KQ VNCH và phù hiệu "Phi Hổ" đều đã được thay thế bằng phù hiệu Giải phóng (nửa xanh nửa đỏ). Dải băng xanh thì vẫn còn, không rõ sau này có bị xóa đi không. Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.

Ngoài ra phù hiệu Không đoàn 41 cũng đã được sơn xóa. Ảnh: PV Nguyễn Xuân Át.






A-37B 68-7921 được tháo dỡ và vận chuyển sang Úc năm 1989. Ảnh: Supertweet.


Quá trình phục hồi A-37B 68-7921. Ảnh: Supertweet.

A-37B 68-7921 sau khi được sửa chữa và bay lại năm 2012, lúc này mang callsign Dragon 921. Ảnh: Supertweet.

Máy bay đã được khôi phục màu sơn và phù hiệu cũ như thời còn hoạt động trong KQ VNCH. Ảnh: Supertweet.











Thứ Sáu, 7 tháng 7, 2017

"Giải mã" một bức ảnh về pháo binh Việt Nam



Trên đây là một bức ảnh đã trở nên khá nổi tiếng về giai đoạn kháng chiến chống Pháp, chụp lại cảnh các chiến sĩ pháo binh Việt Nam đang chuẩn bị chiến đấu ở mặt trận Hà Nội trong 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô (tháng 12-1946 tới tháng 2-1947). Trong cuốn chính sử của Bộ đội Pháo binh cũng như nhiều ấn phẩm sách, báo khác về đề tài Toàn quốc kháng chiến, bức ảnh này được sử dụng khá nhiều và thường được chú thích là một khẩu đội ở Pháo đài Láng đang chuẩn bị bắn vào Thành Hà Nội, làm hiệu lệnh cho Toàn quốc kháng chiến.

 Một số hình ảnh mới được công bố gần đây cho thấy tấm hình này nằm trong một loạt ảnh được chụp bởi nhà nhiếp ảnh Nguyễn Bá Khoản, người đã có mặt và ghi lại nhiều hình ảnh quý giá về cuộc chiến đấu của Liên khu 2, Liên khu 3 cũng như mặt trận phía bắc Hà Nội. 








Những hình ảnh ở nhiều góc độ khác nhau này cho phép chúng ta nhận diện được khẩu pháo trong ảnh là phần bệ pháo tách ra từ xe phòng không Mle 1913 của quân đội Pháp trong tình trạng nguyên vẹn. Đây là phiên bản phòng không tự hành phát triển từ pháo 75mm Mle 1897 – một trong những loại pháo được quân đội Pháp sử dụng khá rộng rãi với nhiều biến thể pháo mặt đất, cao xạ, chống tăng, pháo bờ biển, pháo hạm, pháo xe tăng... Phiên bản phòng không Mle 1913 có trần bắn tối đa từ 5.500-6.000m, đặt trên khung xe tải De Dion-Bouton, được sản xuất với số lượng lớn và đã tham chiến trong cả hai cuộc chiến tranh thế giới.

Xe phòng không 75mm Mle 1913
Bệ pháo phòng không Mle 1913 khi tháo rời khỏi xe.

Các tài liệu Việt Nam cho biết, tính đến ngày 23-9-1945, các lực lượng vũ trang đã thu hồi được ở khu vực Hà Nội 15 khẩu pháo các loại, chủ yếu từ các trận địa phòng không ở các pháo đài Láng, Xuân Tảo, Bạch Mai... Sau khi tiến hành sửa chữa, dồn lắp thì 7 khẩu pháo cao xạ 75mm đã được khôi phục và trang bị cho bộ đội Pháo binh ở Hà Nội. Trên cơ sở này, Đoàn Pháo binh Thủ đô được thành lập ngày 29-6-1946 với ba trung đội đóng ở Láng, Xuân Tảo và Xuân Canh. Sau đó cuối tháng 9-1946 xây dựng thêm trung đội thứ tư ở Pháo đài Thủ khối (hay Thổ Khối) và đến tháng 11-1946 tổ chức thống nhất lại thành Đại đội Pháo binh Thủ đô do Phạm Văn Đôn làm Đại đội trưởng, Tô Na làm Chính trị viên.

Pháo đài Láng vốn là trận địa pháo cũ của Pháp được xây dựng ở khu vực Làng Láng Trung, được trang bị 2 khẩu pháo 75mm do Trung đội trưởng Nguyễn Ưng Gia và Chính trị viên Nguyễn Văn Khoát chỉ huy. Đây là trường hợp khá may mắn khi hiện vật pháo vẫn được lưu giữ lại cho đến ngày nay, cho phép xác định đây là những khẩu pháo hạm lưỡng dụng đối hải-đối không Kiểu 1922 của Pháp với tầm bắn 14.000m và trần phòng không hiệu quả lên tới 7.500m. Trong hồi ức về “Công trường trọng pháo”, ông Nguyễn Huy An – người từng trực tiếp sửa chữa những khẩu pháo này đưa ra mô tả khá khớp: “Pháo trên tàu hải quân của quân đội Pháp cũ. Nòng pháo dài 4m đã được xây lắp chặt trên một bệ xi măng cốt thép”. Pháo đài Láng được giao nhiệm vụ bắn vào Thành Hà Nội và đêm 19-12-1946 đã khai hỏa viên đạn đầu tiên mở màn cho Toàn quốc kháng chiến. Ngày 6-1-1947, quân Pháp đánh chiếm Giảng Võ, uy hiếp pháo đài. Ngày 10-1-1947, trung đội được lệnh bắn hết cơ số đạn còn lại và rút lên chiến khu.


Pháo 75mm Mle 1922/1924/1927

Pháo đài Láng trước khi được khôi phục

Hiện vật được lưu giữ tại pháo đài Láng

Một chi tiết cần lưu ý là hiện nay hầu hết nhân chứng và sách báo của Việt Nam vẫn ngộ nhận rằng pháo ở Pháo đài Láng do Đức chế tạo. Điều này có thể xuất phát từ việc nhà sản xuất ra những khẩu pháo - một công ty vũ khí nổi tiếng của Pháp lại mang một cái tên rất Đức: Schneider et Cie.

(Bảo tàng Cách mạng ở Hà Nội đang trưng bày một nòng pháo 75mm Mle 1897 với chú thích là trang bị của Pháo đài Láng. Điều này là không chính xác). 


Pháo đài Xuân Tảo cũng là trận địa pháo cũ của Pháp được xây dựng ở Xuân Tảo (Từ Liêm) trang bị hai khẩu pháo 75mm gắn trên bệ cố định, do Trung đội trưởng Trần Văn Uyên và Chính trị viên Nguyễn Hựu chỉ huy với nhiệm vụ pháo kích Trường Bưởi, Phủ Toàn quyền, Trường Albert Sarault... Mặc dù không có thêm thông tin chi tiết, nhưng dựa vào chi tiết nòng pháo dài 2m do ông Nguyễn Huy An cung cấp, hai khẩu pháo này có thể là phiên bản phòng không của pháo Mle 1897 với tầm bắn khoảng 8.000m.


Pháo 75mm Mle 1897 với bệ phòng không cố định Mle 1915, có thể là loại mà pháo đài Xuân Tảo sử dụng

Ngày 20-1-1947, quân Pháp tấn công ra khu vực Cầu Giấy, Nhật Tân và đánh chiếm Pháo đài Xuân Tảo ngày 22-1-1947, đến lượt trung đội này phải rút lui. Trong cả hai trường hợp, do pháo gắn cố định trên bệ không thể di chuyển nên cả hai trận địa ở Láng và Xuân Tảo đều chỉ có thể phá hoặc chôn giấu một số bộ phận quan trọng, còn lại phải bỏ pháo và rút người lên chiến khu tiếp tục xây dựng các đơn vị pháo binh khác.

Pháo đài Xuân Canh là trận địa mới xây dựng ở khu vực Xuân Canh (Đông Anh) do Trung đội trưởng Doãn Tuế và Chính trị viên Trương Thành Phao chỉ huy trang bị duy nhất một khẩu pháo cao xạ 75mm đặt trên xe vận tải của Pháp - cho thấy đây cũng là phiên bản phòng không Mle 1913. Khẩu pháo được phát hiện ở khu vực Bãi Phúc Xá trong tình trạng “nước sông Hồng dâng lên bồi lấp cát ngập cả 6 bánh xe”. Để tránh bị lính Trung Hoa Dân quốc phát hiện, người ta đã bí mật tháo gỡ những chi tiết quan trọng nhất trong đêm và chuyển đi bằng thuyền. Theo các cán bộ từng phụ trách pháo đài là Phạm Văn Đôn và Doãn Tuế, khi đưa về đơn vị, khẩu pháo chỉ còn lại nòng, cơ bẩm, máy hãm, một phần bệ và được lắp thêm một bộ càng mới để sử dụng.

Trung đội Xuân Canh đảm nhiệm mục tiêu Sân bay Gia Lâm và khu vực bắc Cầu Long Biên. Đây là đơn vị pháo binh duy nhất đưa được trang bị nguyên vẹn ra khỏi Hà Nội, di chuyển bằng thuyền lên Việt Trì. Trong Chiến dịch Việt Bắc 1947, khẩu pháo này đã cơ động chiến đấu, phối hợp với đơn vị bạn bắn chìm và bị thương bốn tàu đổ bộ ngày 24-10-1947.


Di tích pháo đài Xuân Tảo ngày nay

Di tích pháo đài Xuân Canh ngày nay

Hiện nay di tích Pháo đài Xuân Tảo và Xuân Canh đều trang trưng bày các tiêu bản pháo được phục dựng lại. Tuy nhiên đáng tiếc là những người phục dựng đã thực hiện không đúng với lịch sử khi sử dụng loại pháo Kiểu 1922 của Pháo đài Láng để làm mẫu.

Quá trình chi viện cho mặt trận Hà Nội còn có sự tham gia của một trung đội pháo binh của Chiến khu X do Vũ Quang Điện chỉ huy. Trung đội này được trang bị “sơn pháo” 75mm, bố trí ở khu vực ngã ba đê sông Đuống-quốc lộ 3 và đêm 24-1-1947 đã bí mật vận động vào cách sân bay Gia Lâm 400m để pháo kích vào sân bay, phá hỏng hai máy bay Spitfire. 

Có thể thấy khi mang khẩu đội pháo trong ảnh so sánh về kiểu loại thì đều không phù hợp với trang bị của Pháo đài Láng, Xuân Tảo (là loại gắn cố định trên bệ) và trung đội tăng cường (là sơn pháo có khả năng cơ động cao). Pháo đài Xuân Canh mặc dù cũng sử dụng pháo Mle 1913 tương tự nhưng ở trong tình trạng kém nguyên vẹn và chắp vá. Đồng thời việc có thể cơ động và chiến đấu ở địa hình rừng núi Việt Bắc cũng cho thấy khẩu pháo đã được cải biên lại ở dạng nhẹ hơn. 

Với việc loại trừ các phương án trên, chỉ còn lại một khả năng, đó là Pháo đài Thủ khối.

Pháo đài Thổ Khối ban đầu do ông Phạm Văn Đôn trực tiếp chỉ huy với hai khẩu pháo cao xạ 75mm chưa rõ kiểu loại, sau khi ông được điều về làm đại đội trưởng Đại đội Pháo binh Thủ đô thì pháo đài do Trung đội trưởng Nguyễn Uyên chỉ huy. 

Pháo đài Thổ Khối cũng là đơn vị pháo binh gặp trắc trở nhất ở mặt trận Hà Nội. Lúc đầu trận địa được bố trí ở Làng Thủ khối (Gia Lâm), tuy nhiên sau khi bị quân Pháp gây hấn và uy hiếp, pháo đài phải di chuyển để giữ bí mật, đầu tiên về Làng Khoan Tế và sau đó đến trước thời điểm 19-12-1946 thì đóng ở Làng Đào Xuyên (Gia Lâm), nhận nhiệm vụ bắn phá Sân bay Gia Lâm và Nhà máy khuy. Trong cuộc chiến đấu ngày 20-12-1946, máy bay Pháp đã ném bom phá hỏng một khẩu pháo của pháo đài. Khẩu pháo còn lại ngay đêm đó được chở bằng thuyền qua sông Hồng về bố trí ở Yên Duyên (Thanh Trì). Ngày 15-1-1947, quân Pháp chiếm Vĩnh Tuy, khẩu đội này phải kéo bằng tay rút về Hữu Lê (Hà Đông) và đến cuối tháng 2-1947 bị quân Pháp đánh chiếm khi đang bắn chặn địch trên trục Hà Nội-Hà Đông. 

Trong khi đó, khẩu pháo hỏng cũng được chở từ Đào Xuyên qua Sông Hồng và đưa về xưởng trọng pháo ở Làng Phượng Nghĩa (Quốc Oai) để sửa chữa, lắp ráp lại và tổ chức thành một trung đội chiến đấu mới do Trung đội trưởng Doãn Tuế chỉ huy. Tuy nhiên ngày 3-2-1947 quân Pháp nống ra đánh chiếm trận địa, đơn vị chỉ kịp đem giấu nòng pháo và một số chi tiết vào trong núi. Bệ pháo sau đó bị lính Pháp đặt mìn phá hủy. 

Như vậy, dựa vào những tấm ảnh trên, có thể tạm nhận định đây là một khẩu đội thuộc trung đội pháo binh đóng tại Pháo đài Thổ Khối (hay Pháo đài Đào Xuyên). Những bức ảnh này có lẽ đã được nhà nhiếp ảnh Nguyễn Bá Khoản chụp lại trước ngày 20-12-1946, hoặc chụp khẩu đội ở Yên Duyên (hoặc Hữu Lê) trong quá trình tác giả đang theo sát những diễn biến chiến đấu của mặt trận Liên khu 2 phía nam Hà Nội. Mặc dù không có thêm thông tin chi tiết hơn, vẫn có thể khẳng định đây không phải là ảnh chụp ở Pháo đài Láng như các sách báo lâu nay vẫn ghi nhận.

 

Tài liệu tham khảo: 


·                     Lịch sử Pháo binh Quân đội Nhân dân Việt Nam 1945-1954.

·                     Pháo binh Quân đội Nhân dân Việt Nam những chặng đường chiến đấu, Tập 1.

·                     Lịch sử Hậu cần-Kỹ thuật quân sự Việt Nam trong kháng chiến chống Thực dân Pháp 1945-1954.

·                     “Đơn vị pháo binh đầu tiên” – Phạm Văn Đôn.

·                     “Tiếng pháo bảo vệ Thủ đô ngày đầu kháng chiến” – Doãn Tuế.

·                     “Công trường trọng pháo” – Nguyễn Huy An.